De oosterse katholieke Kerken
1. De Kerk van het Oosten
Deze Kerk is ook nog (maar enkel sedert de XIXe eeuw) bekend onder de naam Assyrische Kerk, of (dat is een term die voortaan vermeden dient te worden) "Nestoriaanse" Kerk en zet de tradities voort van de syriaakse Christenheid van Mesopotamië en Perzië, die in de Ve eeuw de banvioeken van het concilie van Ephese (431) naast zich neerlegde en zich zo geleidelijk aan tot een onafhankelijke Kerk omvormde. De "nestoriaanse" Kerk is altijd een minderheid geweest in het aanvankelijk sassanidische en later islamitische Perzie. Maar deze Kerk heeft in de Middeleeuwen een buitengewone missionaire activiteit aan de dag gelegd, die reikte tot in dermate ver verwijderde contreien als Mongolië, Tibet, China, Maleisië en Sumatra. Door de invallen van de Mongool Timoer Lenk op het einde van de XIVe eeuw werd deze uitbreiding duidelijk een halt toegeroepen. In de XVIe eeuw was de Kerk van Perzië-Mesopotamië teruggebracht tot een klein aantal gelovigen, die merendeels in de oostelijke provincies van het huidige Turkije leefden. Bijna een derde van hen kwam om tijdens de Eerste Wereldoorlog aïs gevolg van moordpartijen en deportaties. De meeste overlevenden zochten een toevlucht in Irak, waar zij in 1933 opnieuw vervolgd en uiteen gedreven werden. Dit veroorzaakte de uittocht van een groot aantal van hen richting Syrie (oevers van de Khabour) en de Verenigde Staten. Sinds 1450 was het patriarchaat erfelijk geworden (van oom naar neef). Deze ornstandigheid, de ornstreden persoonlijkheid van de sinds 1933 naar de U.S.A. verbannen patriarch Mar Shimoun XXIII en het aanvaarden door laatstgenoemde in 1964 van de gregoriaanse kalender, leidden tot het uitbreken van een schisma, dat na heel wat wederwarigheden (zoals de moord in 1975 op Mar Shimoun XXIII) tegenwoordig is afgezwakt (doordat de patriarchale familie definitief is uitgeschakeld), maar niet volledig is opgelost. De "Christenen van de Heilige Thomas" in de Indiase deelstaat Kerala zijn, naar het schijnt zeker al sinds de IVe eeuw, verbonden met de Kerk van Perzie. Zij zijn in de XVIe eeuw door de Portugezen gelatiniseerd, maar velen verkozen vervolgens in gemeenschap te treden met de syrische orthodoxe Kerk (zie hieronder). Maar de kleine, zogeheten gemeenschap van Trichur is in 1908 in de moederschoot van de assyrische Kerk teruggekeerd en zou ongeveer 15.000 gelovigen tellen.
Patriarch: Z.H. Mar Denkha IV (geboren in 1935, verkozen in 1976), Catholicos Patriarch van de Heilige Assyrische Katholieke Apostolische Kerk van het Oosten (residentie: Morton Grove, nabij Chicago, U.S.A.). Aantal gelovigen: 255.000 (van wie 130.000 in de U.S.A., Canada, kleine diaspora in Europa).[ Patriarch van de dissidente Kerk: Z.H. Mar Addai II (in 1946 geboren, in 1972 verkozen), Catholicos Patriarch van de Oude Apostolische en Katholieke Kerk van het Oosten (residentie: Bagdad, Irak). Aantal gelovigen: 50.000.]
2. De syrische orthodoxe Kerk
De oorsprong van deze Kerk valt samen met die van
het Christendorn, meer bepaald met de Kerk van Antiochië. Het
concilie van Chalcedon (451) veroorzaakte verdeeldheid in de
Christenheid van Antiochië. Deze vervolgde Kerk dankte haar
overleven aan de daadkracht van bisschop Jacobus Baradaeus (1578),
waarom deze Kerk dikwijis "jacobitische Kerk" genoemd wordt. In
tegenstelling tot de in de Middeleeuwen gebyzantiniseerde "Meikieten"
hield de niet-chalcedonenzische Kerk vast aan haar syriaakse tradities.
Na de mongoolse invasie van Timoer Lenk (XIVe eeuw) zag deze Kerk haar
aanhang dramatisch afnemen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden de
Syrisch-orthodoxen van oostelijk Turkije, evenals de Armeniërs
en de Assyro-Chaldeeuwen, het slachtoffer van een verschrikkelijke
vervolging.
Medio XVIIe eeuw brak een groot deel van de door de Portugezen
gelatiniseerde "Christenen van de Heilige Thomas"(Indië) met
de katholieke hiërarchie. En ofschoon zij voorheen verbonden
waren geweest met de "nestoriaanse" Kerk van Mesopotamië (zie
hierboven), richtten zij zich tot de syrische orthodoxe Patriarch om
een bisschop te verkrijgen. Maar een met tussenpozen optredend schisma
verdeelt sinds 1912 deze "syrisch-malankara" christenen van
Indië in twee takken: de tegenwoordig syrische orthodoxe
malankara hetende Kerk, verenigd met het Patriarchaat van
Antiochië, en de autonome syrische orthodoxe malankara Kerk
(zie hierboven).
[De syrisch-orthodox-malankara Kerk, in Kerala (India) en in de diaspora, teit ongeveer l miljoen gelovigen; er is nog geen enkele opvolger gekomen voor de in 1996 overleden catholicos-maphrien Mar Basilics Paulos II.]
Er dient ook gewezen te worden op het bestaan van de kleine dissidente "syrische malabaarse Kerk van Anjur-Thozhiyur Kerk" (5.000 gelovigen?). Het ontstaan in 1772 is terug te voeren op persoonlijke conflicten.
3. De orthodoxe syrische malankara Kerk
Sinds 1912 bestaat er in de syrische orthodoxe kerk van Indië een diepgaande onenigheid tussen een partij, die ijvert voor volledige autokefalie, en een andere richting, die voorstander is van eenheid met het syrische Patriarchaat van Antiochië. Na vooral voor de rechtbanken eindeloos voortslepende twisten, tijdelijke verzoeningen en compromispogingen is de breuk in 1975 verergerd. Toen heeft de syrische patriarch van Antiochië de catholicos van de autokefale Kerk geëxcommuniceerd en als opponent een catholicos-maphrien benoemd, wel verbonden met de Zetel van Antiochië.
Patriarch: Z.H. Mor Moran Baselios Mar Thomas Mathews II, Catholicos van het Oosten, Metropoliet van de syrische orthodoxe malankara Kerk, 89e opvolger op de troon van de Heilige Apostel Thomas (geboren in 1915, verkozen in 1991). Aantal gelovigen: l miljoen, ook in de diaspora).4. De koptische orthodoxe Kerk
Toen de overgrote meerderheid van de Kerk van Egypte in 451 trouw bleef aan de christologische formuleringen van de Heilige Cyrillus van Alexandrië en de in Chalcedon uitgesproken banvioek tegen haar leidsman, patriarch Dioscorus, van de hand wees, was meer dan 90 % van de Egyptenaren christen. De koptische Kerk werd hoe langer hoe meer een nationale Kerk met zeer uitgesproken liturgische, theologische en spirituele kenmerken. De arabische inval in de VIIe eeuw resulteerde niet in een onmiddellijke islamisering van het land. De christenen bleven minstens tot aan het einde van de IXe eeuw in de meerderheid. Tegenwoordig vormen zij nog een flinke meerderheid van 6 tot 20% van de bevolking al naar gelang moeilijk te controleren tegenstrijdige schattingen. Een nieuw verschijnsel is het opkomen van een diaspora (Amerika, Australie, Europa, Arabie, de Golfstaten, enz.), die voortgesproten is uit de economische problemen van het land en de machtsontplooiing van het politicke islamisme. Maar de emigratie blijft beperkt. Het monachisme kent een verbluffende vernieuwing.
Patriarch: Z. H. Shenouda III (geboren in 1923, verkozen in 1971), Paus van Alexandrië en Patriarch van de Prediking van de Heilige Marcus en van gans Afrika (residentie: Cairo, Egypte). Aantal gelovigen: 3 tot 11 miljoen (zeer tegenstrijdige schattingen), van wie 500.000 in de diaspora.5. De ethiopische orthodoxe Kerk
De Kerk van Ethiopië is in de IVe eeuw ontstaan door het evangelisatiewerk van de Heilige Frumentius, die als syrische schipbreukeling de ethiopische kust had bereikt. Deze Kerk heeft vervolgens in het teken gestaan van missiewerk van de koptische Kerk van Egypte en heeft tot 1959 onderhorige betrekkingen onderhouden met het Patriarchaat van Alexandrië, die de leider (ofwel: Abuna) van de ethiopische Kerk aanwees. Sinds 1959 heeft de ethiopische Kerk een eigen patriarch en een volledig autochtone hiërarchie. De Kerk van Ethiopië heeft lange tijd in een groot isolement verkeerd en ontwikkelde daarbij zeer bijzondere, op modellen van het Oude Testament geënte, vormen van spiritualiteit, theologie en liturgische gebruiken. De invloed van het monachisme is van overwegend belang. Het christendom was in Ethiopië staatsgodsdienst, totdat de Marxistische revolutie van 1974 het bewind van Negus Haïle Selassie omverwierp. Diens dynastie beroemde zich erop voort te spruiten uit de liefdesverhouding tussen Salomo en de koningin van Saba. De Kerk heeft onder een periode van vervolging geleden. Haar situatie is nu verbeterd.
Patriarch: Z. H. Abuna Paul Gebre Yohannes (in 1935 geboren en in 1992 gekozen), Patriarch van Ethiopië, Etcheghie van Tekia Hâyâmanot (residentie: Addis Abeba, Ethiopië). Etcheghie is de titel, die eertijds in Ethiopië toekwam aan de overste van het klooster van Dabra Libânos, dat gesticht is door de heilige Takia Hâymânot († 1313), die als leider werd beschouwd van alle monniken in het land. Tegenwoordig berust deze functie bij de patriarch. Aantal gelovigen: 29,6 miljoen, (ofwel 52 % op een bevoiking van 57 miljoen Ethiopiers; door de revolutie is er ook een diaspora ontstaan in Europa en de Verenigde Staten).6. De Kerk van Erythrea
De vorige eeuw is Erythrea door de Italianen gekoloniseerd en in 1952 in het rijk van Haile Selassie opgenomen. Na een lange oorlog, die tot op heden voortduurt, is Erythrea in 1993 onafhankelijk geworden. Met instemming van het koptisch patriarchaat van Alexandrië heeft zich in 1998 de autokefale Kerk van Erythrea gevormd, wier tradities en patrimonium nagenoeg identiek zijn aan die van de Kerk van Ethiopië.
Patriarch: Z.H. Abuna Philippos Tewolde Berhan (in 1905 geboren, in 1998 verkozen), Patriarch van de Orthodoxe Kerk van Erythrea (residentie: Asrnara).Aantal gelovigen: 1,7 miljoen (op een bevolking van 3,7 miljoen).
7. De armeense apostolische Kerk
Het klassieke Armenië (overeenkomend met het oosten van het huidige Turkije en aangrenzende gebieden van de vroegere U.S.S.R. en Iran), is de eerste natie, die als gevolg van de bekering in 301 van koning Tiridates III door de Heilige Gregorius de Verlichter, officieel het christendorn heeft aangenomen. Om die reden wordt de armeense Kerk soms "gregoriaans" genoemd. In de Xlle eeuw werd het oude koninkrijk Armenië door het Byzantijnse rijk ingelijfd en daama gaandeweg bezet door de Seldsjoekse Turken. Talrijke Armeniërs vluchtten vooral zuidwaarts richting Cilicië, waar het koninkrijk Klein-Armenië gesticht werd, dat zich tot de XIVe eeuw gehandhaafd heeft. Vanaf dat moment tot aan de wedergeboorte in 1991 van een werkelijk onafhankelijke armeense republiek, waren de Armeniërs verstoken van een eigen Staat. Bovendien is het verschijnsel van de diaspora zich alsmaar scherper gaan aftekenen. De identiteit van de armeense natie werd door de taal en godsdienst veilig gesteld. In 1915-1917 moesten de Armeniërs van Turkije de eerste grote volkerenmoord van de XXe eeuw verduren (tenminste 1.500.000 doden). De armeense Kerk bestaat uit vier autonome jurisdicties, hoewel alle gelovigen de Catholicos van Etsjmiadzin als primaat en geestelijk leidsman van hun natie erkennen.
7.a. De Catholicos van Etsjmiadzin: Z.H. Karekin II Nersissian (geboren in 1951, verkozen in 1999), Opperste Patriarch en Catholicos van allé Armeniërs (residentie: Etsjmiadzin, Republiek Armenië). Aantal gelovigen: 3,8 miljoen in Arménie en de voormalige U.S.S.R. en 1,7 miljoen in de diaspora (vooral Iran, Irak, India, Egypte, Ethiopië, Europa, Noord- en Zuid-Amerika en Australië).7.b. De Patriarch van Jeruzalem: Z. Z. Thorgorn Manoukian (geboren in 1919, verkozen in 1990), armeens Patriarch van de Apostolische Troon van de Heilige Jacobus van Jeruzalem (residentie: Sint-Jacobusklooster van Jeruzalem). Hoofd van de Heilige Plaatsen van Jeruzalem die toebehoren aan de Armeniërs en de kleine plaatselijke gemeenschap, metjurisdictie over Israël, Palestina en Jordanië. Aantal gelovigen: 7.700.
7.c. De Patriarch van Constantinopel: Z. Z. Mesrob Mutafyan (geboren in 1956, verkozen in 1998), armeens Patriarch van Constantinopel (residentie: Istanboel, Turkije). Hij maakt in beginsel aanspraak op de junsdictie over de Armeniërs op turks grondgebied. In werkelijkheid is enkel de gemeenschap van Istanboel overgebleven. Aantal gelovigen: 65.000.
7.d. De Catholicos van Cilicie: Z. Z. Aram l Keshishian (geboren in 1947, verkozen in 1995), Catholicos van de Armeniërs van het Grote Huis van Cilicië (zetel: Antelias nabij Beiroet, Libanon). Zijn junsdictie omvat de Armeniërs van Libanon, Syrie, Cyprus, Griekenland en een gedeelte van de uit deze landen afkomstige diaspora. Aantal gelovigen: 500.000. ---------------------
